Waza z Bronocic - wizerunek najstarszego pojazdu kołowego na świecie

"Polityka" - dodatek: "Cywilizacja. Największe wynalazki i odkrycia, naukowe sensacje ostatniego półwiecza" - zeszyt 5, 31.03.2007

Waza z Bronocic.
Zanim człowiek wynalazł koło, ciężar nosił na plecach. Wraz z udomowieniem zwierząt w dźwiganiu ciężkich rzeczy wyręczały go zwierzęta juczne. Niestety nie każdy z towarów był na tyle poręczny, żeby łatwo go było przytroczyć do grzbietu zwierzęcia. Człowiek wymyślił zatem wehikuły na płozach. Aby pojazdy takie łatwiej mogły się przemieszczać, pod płozy podkładano pnie drzew, albo (jak w starożytnym Egipcie) trasę podlewano wodą. Nadal jednak problem stanowił transport pod górę, który wymagał bardziej skomplikowanej technologii. Rozwiązaniem okazało się koło. Przez długi lata sądzono, że wynalazcami koła byli mieszkańcy Mezopotamii, gdyż właśnie stamtąd pochodzą najstarsze, przedstawiające je piktogramy sumeryjskie. Tam też, na syryjskim stanowisku archeologicznym Jebel Aruda, nad środkowym Eufratem, znaleziono pierwszy kredowy model koła.
Prawda jest taka, że pierwszy dowód na użytkowanie koła pochodzi z Polski! W 1974 r. na stanowisku neolitycznym w Bronocicach (k. Działoszyc, nad Nidzicą) archeolodzy natrafili na glinianą wazę, na której zachowało się najstarsze przedstawienie czterokołowego wozu. Waza o pękatym brzuścu i rozchylonym wylewie jest charakterystyczna dla neolitycznej kultury pucharów, której przedstawiciele przez prawie 1000 lat zamieszkiwali okolice Bronocic. Oprócz trzech zachowanych wozów pokazanych w rzucie poziomym ( z kołami- w pionowym), na wazie pojawiają się też figury geometryczne, które archeolodzy interpretują jako siatkę pól, zabudowania wioski, drzewa i rzekę. Na podeście wozu, pomiędzy osiami, znajduje się rysunek piątego koła, którego symbolika nie jest do końca jasna. Wóz ma dyszel z rozdwojeniem, do którego zaprzęgano zapewne parę wołów. Co ciekawe, w znalezionych w Bronocicach porożach wołów zachowały się charakterystyczne otarcia powstałe najprawdopodobniej od wiązadeł uprzęży. Analiza radiowęglowa kości zwierzęcych znalezionych przy wazie pozwoliła ustalić datę jej powstania na około 5500 lat temu. Zarówno sumeryjskie piktogramy jak i kredowy model koła są młodsze od wazy z Bronocic co najmniej o kilkaset lat.
Badacze sugerują, że sekwencja symboli na naczyniu z Bronocic to dowód na istnienie na ziemiach polskich rodzaju trakcji kołowej już w czasach neolitu. Przekonanie, że wszystkie zdobycze tego okresu pochodzą z Bliskiego Wschodu, może być zatem błędne, choć nie da się wykluczyć, że zostaną tam znalezione jeszcze starsze ślady używania koła. Bez względu na to, gdzie je wynaleziono, waza z Bronocic świadczy o tym, że ta nowinka techniczna bardzo szybko zaczęła być stosowana na terenie Europy. (AK)